PRELUDIUM: tożsamość Kaliningradczyków

Pełna nazwa projektu: „Tożsamość mieszkańców obwodu kaliningradzkiego od 1991 roku do współczesności: czynniki konstytuujące i kierunek zachodzących zmian”

Instytucja finansująca: Narodowe Centrum Nauki

Grant: PRELUDIUM

Numer umowy: UMO-2014/13/N/HS6/04214

Okres realizacji: 02.2015-02.2017

 

Czy Kaliningradczycy to „europejscy Rosjanie”? Czy obwód kaliningradzki to inna Rosja, będąca bardziej pod wpływem polskiej żywności, niemieckich autostrad i hiszpańskich plaż niż rosyjskich przestrzeni, walonek i blinów? Jak kształtowała i kształtuje się tożsamość mieszkańców tego najdalej na zachód wysuniętego skrawka Rosji?

Podsumowanie

Obwód kaliningradzki jest regionem, który w przestrzeni medialnej zazwyczaj pojawia się w kontekście stosunków Rosji z Unią Europejską i NATO. Przedstawia się go jako „lotniskowiec”, „wielką bazę wojskową” Rosji. Z rzadka można usłyszeć lub przeczytać o życiu codziennym w obwodzie, wyzwaniach rozwojowych, a także o wartościach i symbolach ważnych dla zwykłych mieszkańców. W szczególności w powszechnym odbiorze w Polsce i Europie nieznana pozostaje ewolucja tożsamości Kaliningradczyków.

Realizowany w latach 2015-2017 projekt badawczy miał za zadanie częściowo wypełnić tę lukę. W jego toku zbadano szereg czynników wpływających na procesy tożsamościowe w obwodzie kaliningradzkim. W szczególności starano się odpowiedzieć na pytanie, jak skomplikowana historia regionu wpływa na współczesne postawy identyfikacyjne jego mieszkańców. W badaniach wzięto pod uwagę zarówno okres sowiecki (1945-1991), jak i czasy pruskie i wschodniopruskie (od średniowiecza po II wojnę światową). Starano się również zwrócić uwagę na sytuację wewnętrzną w Rosji, wpływ sąsiedztwa państw Unii Europejskiej i NATO, a także na przestrzeń informacyjną, w której poruszają się Kaliningradczycy.

Podczas realizacji projektu:

  • przeprowadzono ponad 40 wywiadów socjologicznych z mieszkańcami obwodu kaliningradzkiego oraz województw pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, w tym pracownikami akademickimi, think-tankerami, działaczami samorządowymi oraz pracownikami organizacji pozarządowych;
  • przeprowadzono dwa wyjazdy terenowe do obwodu kaliningradzkiego o łącznej długości czterech tygodni, a także wyjazdy do Elbląga, Gdańska i Olsztyna;
  • prześledzono aktywność na portalach internetowych, w których porusza się tematykę tożsamościową, w tym treści pojawiające się w grupach tematycznych w serwisach społecznościowych;
  • zebrano obszerną literaturę polsko-, rosyjsko-, angielsko- i niemieckojęzyczną dotyczącą przeszłości i teraźniejszości obwodu kaliningradzkiego oraz innych zagadnień poruszanych w projekcie;
  • przygotowano 300-stronicowy komputeropis, będący podstawą rozprawy doktorskiej oraz przyszłej publikacji poświęconej tożsamości mieszkańców obwodu kaliningradzkiego.

Badania pozwoliły na ustalenie, że w obwodzie kaliningradzkim ma miejsce intensywna debata na temat przeszłości, teraźniejszości przyszłości regionu. Koncentruje się ona przede wszystkim na Kaliningradzie i dotyczy wyglądu przestrzeni publicznej oraz symboli miasta. Czynnikiem dodatkowo wzmacniającym wagę tej dyskusji są zbliżające się mistrzostwa świata w piłce nożnej w Rosji, których jednym z miast-gospodarzy będzie Kaliningrad.

W dyskusji dużą rolę odgrywa rosnące zainteresowanie dziedzictwem czasów przedwojennych. Wschodniopruski Królewiec stanowi punkt odniesienia dla wielu projektów miejskich. Podobne zjawisko jest obserwowane w innych miastach regionu. Jednocześnie istnieje silna grupa osób opowiadająca się za pielęgnowaniem spuścizny sowieckiej oraz kultury i tradycji rosyjskiej. Argumentują oni, że zbytnie zwrócenie się ku treściom obcym cywilizacyjnie może stanowić zagrożenie dla rosyjskości regionu.

Podstawowym poziomem identyfikacji Kaliningradczyków był i jest poziom narodowy. Czują się oni przede wszystkim Rosjanami – obywatelami państwa rosyjskiego, podkreślając więź z mieszkańcami innych części Rosji. Nie oznacza to, że się od nich nie różnią. Odrębności regionalne potrafią być znaczne, przede wszystkim ze względów geograficznych i historycznych. Choć nie należy ich postrzegać jako konkurencję wobec identyfikacji narodowej i państwowej, komponent regionalny identyfikacji Kaliningradczyków nieustannie zyskuje na znaczeniu.

Badania wskazują, że trwa pomyślny rozwój polsko-rosyjskiej współpracy transgranicznej. Dzieje się tak wbrew napięciom na poziomie międzypaństwowym. Uruchomienie małego ruchu granicznego (zawieszonego w połowie 2016 roku) znacznie pomogło w przezwyciężaniu problemów mających źródło jeszcze w czasach zimnowojennych. Sąsiedztwo polsko- i unijno-rosyjskie należy do czynników wpływających na procesy tożsamościowe zachodzące w obwodzie kaliningradzkim.

Z badań wynika również rzeczywiste i wysokie zainteresowanie Kaliningradczyków sytuacją w Polsce oraz Polaków (zwłaszcza ze strefy objętej MRG) sytuacją w obwodzie kaliningradzkim. Ważne jest zatem dalsze śledzenie przemian tożsamościowych po obu stronach granicy, stanu współpracy transgranicznej oraz wpływu szerokiego kontekstu politycznego i kulturowego na procesy zachodzące w regionie, który nadal pozostaje jednym z najmniej znanym sąsiadem Polski.

Czynniki tożsamościowotwórcze

Czynniki mające wpływ na procesy tożsamościowe w obwodzie kaliningradzkim podzielono na dwie grupy, ze względu na wagę umownie nazwane czynnikami podstawowymi lub pierwszorzędnymi oraz uzupełniającymi lub drugorzędnymi. Do pierwszej grupy należą:

  • przestrzeń informacyjna (zarówno regionalna, jak i ogólnorosyjska);
  • polityka władz centralnych (federalnych) i regionalnych (obwodowych);
  • stosunek do przeszłości (zarówno przedwojennej, jak i sowieckiej);
  • otoczenie przestrzenno-kulturowe (przestrzeń publiczna, architektura, ich estetyka w regionie, w tym wpływ estetyki przedwojennej i sowieckiej);
  • czynniki geopolityczne (syndrom eksklawowości);
  • sytuacja gospodarcza, w tym kierunki i perspektywy rozwoju regionu oraz poszczególnych jego części.

Do czynników uzupełniających (drugorzędnych) należą:

  • sytuacja międzynarodowa;
  • religia;
  • współpraca transgraniczna;
  • polityka władz lokalnych.

Uzyskane wyniki

W wyniku realizacji projektu zweryfikowano hipotezy badawcze i uzyskano następujące wnioski.

Dominującym poziomem współczesnej tożsamości zbiorowej mieszkańców obwodu kaliningradzkiego jest identyfikacja narodowa. W tym przypadku przymiotnik narodowy należy rozumieć jako narodowy w sensie politycznym, odnoszący się do poczucia przynależności do państwa rosyjskiego (rossijskij). W przypadku Kaliningradczyków pochodzenia rosyjskiego można uznać ponadto, że identyfikacja narodowa polityczna (rossijskij) pokrywa się z identyfikacją narodową etniczną (russkij).

Jednocześnie występuje silny komponent identyfikacji regionalnej, który przybiera dwie podstawowe postaci więzi z regionem:

  • będącym częścią Rosji, ale znacznie od niej różniącym się ze względów historycznych, geograficznych oraz mentalnościowych; ostatnie ćwierć wieku uwydatniło zwłaszcza komponent historyczny, związany z poznawaniem dziedzictwa przedwojennego i częściową jego internalizacją, przejawiającą się w wielu dziedzinach życia indywidualnego i zbiorowego; w tej formie więzi elementy związane z zachodnioeuropejskich dziedzictwem europejskim wplatają się w elementy będące częścią szeroko pojętej kultury rosyjskiej, należącej także do – mówiąc w dużym uproszczeniu – cywilizacji prawosławnej; osoby identyfikujące się z takim postrzeganiem regionu zazwyczaj dystansują się od lub darzą niechęcią czasy sowieckie, zwłaszcza stopniowe unicestwianie pozostałości po okresie przedwojennym;
  • będącym częścią państwa rosyjskiego i szerokiego świata rosyjskiego, który – ze względu na swoje położenie i historię – jest „arcyrosyjski”; taka postawa zakłada uwypuklanie okresu sowieckiego jako tego, który w sensie pozytywnym ukształtował współczesne oblicze regionu; okres sprzed 1945 roku jest co do zasady potencjalnym zagrożeniem rosyjsko-sowieckiego dziedzictwa kulturowego; nie należy go jednak odrzucać, ale koncentrować się na uwypukleniu wydarzeń i wątków pokazujących wielowiekowe związki tego obszaru z imperium rosyjskim i sowieckim; to grupa, która zgadza się z hasłami wojny cywilizacyjnej prowadzonej w obwodzie kaliningradzkim i mającej na celu jego königsbergizację, rozumianą jako derusyfikację.

Żaden z powyższych rodzajów identyfikacji regionalnej nie zastępuje identyfikacji narodowej i nie jest z nią sprzeczny. Kaliningradczycy, nawet jeżeli deklarują niechęć do władz w Moskwie i wyrażają dezaprobatę wobec elit politycznych i biznesowych, czują się częścią narodu rosyjskiego. Traktują swoją odmienność jako wyjątkową z powodów historyczno-kulturowych, mieszczącą się jednak w całej gamie regionalnych partykularyzmów rosyjskich. W tym sensie różnice między mieszkańcem Kaliningradu czy Sowiecka a Moskwy czy Petersburga należą do tego samego rodzaju różnic, jak te występujące pomiędzy władywostoczaninem a moskwianinem lub pomiędzy władywostoczaninem a kaliningradczykiem.

Stopniowe pogłębianie identyfikacji regionalnej Kaliningradczyków ma swoje odbicie na poziomie lokalnym. Ten proces trwa od kilkunastu lat i ma bezprecedensowy charakter. Czasy sowieckie nie sprzyjały rozwinięciu się tego rodzaju przywiązania, mimo że potencjalnym zaczynem zwartych tożsamości lokalnych były grupy osadników przybywające z głębi ZSRS. podobnie jak wysoki odsetek powrotów nowych osadników. Dopiero rok 1991 umożliwił kształtowanie się nowego rodzaju więzi z najbliższym otoczeniem. Ze względu na katastrofalną sytuację ekonomiczną i mentalnościową schedę po 45 latach życia w ZSRS było to jednak ciągle utrudnione. Potrzebna była zmiana pokoleniowa, stabilizacja sytuacji bytowej, a także uformowanie się nowego rodzaju działaczy lokalnych – zarówno samorządowych, jak i pozarządowych. Takie warunki zaistniały dopiero w latach 2000.

Proces budowy tożsamości lokalnej w obwodzie kaliningradzkim znajduje się w początkowej fazie. Na podstawie jego dotychczasowego przebiegu trudne wydaje się określenie, jak głęboki będzie miał charakter i jak szeroki zasięg. Póki co lokalność jest nadal zjawiskiem wyspowym. W największym stopniu dotyczy Kaliningradu, Sowiecka, kurortów Sambii, Gusiewa i Znamienska. Dopiero kolejne lata pokażą, czy obejmie swoim zasięgiem całość regionu.

Filozofowie, starości, nostalgicy

Można wyróżnić trzy podstawowe kategorie opisujące stosunek do przeszłości: Należy pamiętać, że zaproponowane nazwy są umowne i pozostawiają pole do różnych interpretacji tego, co się na nimi kryje na poziomie identyfikacji regionalnej. Ich celem jest, z definicji niedoskonała, próba terminologizacji niżej opisanych postaw:

  • borussiofile (prusofile) lub filozofowie – osoby zafascynowane przeszłością przedwojenną, uważające ją za nieodzowną składową tożsamości regionalnej obwodu kaliningradzkiego; jest to grupa składająca się głównie z: (-) przedstawicieli inteligencji; (-) wykształconej elity osób należących do młodego pokolenia; (-) pasjonatów historii, przekonanych o atrakcyjności czasów przedwojennych, a nawet o ich cywilizacyjnej wyższości; (-) wybranych przedstawicieli instytucji kultury, zwłaszcza tych powstałych w minionych kilkunastu latach; dla tej grupy osób rzeczywistym patronem obwodu kaliningradzkiego jest Emmanuel Kant; Kant symbolizuje otwartość, a także związki regionu z cywilizacją europejską, postrzeganą przez filozofów jako istotną dla przeszłego, teraźniejszego i przyszłego oblicza obwodu;
  • sowietofile lub starości (także germano-, pruso- lub borussiofobi) – środowisko sympatyków ideologii komunistycznej i nacjonalistycznej, starsze pokolenie, członkowie organizacji młodzieżowych, paramilitarnych, grup rekonstrukcyjnych (zwłaszcza z okresu I wojny światowej); osoby związane z siłami zbrojnymi, zwłaszcza flotą, więziami zawodowymi i rodzinnymi, a także część środowiska dziennikarskiego i duchowieństwo prawosławne; w ich przekonaniu czasy sowieckie legły u podstaw obwodu kaliningradzkiego i powinny nadal pełnić tę funkcję; uwypuklanie znaczenia okresu przedwojennego oznacza umniejszanie znaczenia lat 1945-91; godzi także we współczesne, rosyjskie oblicze obwodu, co jest szczególnie groźne ze względu na położenie geograficzne regionu i rzadko wolne od napięć w minionym ćwierćwieczu przeważnie napięte stosunki Rosji z Zachodem; dla tej grupy osób symbolem obwodu kaliningradzkiego powinien pozostać jego dotychczasowy patron, Michaił Kalinin – „wszechzwiązkowy starosta”;
  • osoby niepryncypialne (nostalgicy) – osoby niezainteresowane głębszym wymiarem przeszłości, skoncentrowane wyłącznie na jej wymiarze estetycznym i nostalgicznym (mitycznym), niezadające głębszych pytań o dziedzictwo i jego rolę); dla przykładu, istnienie odrestaurowanego zabytku jest odbierane przez nie pozytywnie (powód do dumy, miejsce do pokazania gościom); jego brak nie byłby jednak powodem do niezadowolenia; znacznie ważniejsze jest dla tej grupy zabezpieczenie podstaw bytowych (tzw. ciepłej wody w kranie).